Bez promieniowania słonecznego nie byłoby życia na Ziemi – dostarcza niezbędnej energii większości żywych organizmów. W jego skład wchodzą między innymi promieniowanie ultrafioletowe, światło widzialne i promieniowanie podczerwone.

Każdy z rodzajów promieniowania ma inne właściwości, a także w różny sposób wpływa na funkcjonowanie człowie-ka. Promieniowanie podczerwone jest odpowiedzialne za utrzymanie odpowiedniej temperatury na Ziemi. Światło wi-dzialne pozwala funkcjonować żywym organizmom, a także istotnie wpływa na nastrój, dzięki czemu wiosną i latem, kiedy dzień jest dłuższy, czujemy się lepiej. Dlatego też w leczeniu depresji wykorzystuje się naświetlania dużymi dawkami światła widzialnego. Natomiast promieniowanie ultrafioletowe jest najbardziej niebezpieczne dla zdrowia – to przyczyna wielu niekorzystnych zmian zachodzących w skórze, z których najgroźniejsze są nowotwory skóry. Właśnie przed nim należy sta-rannie się chronić.

Działanie promieniowania UV na skórę

Do powierzchni Ziemi dociera promieniowanie ultrafioletowe o długości fali powyżej 290 nm, promieniowanie krótsze (UVC) jest pochłaniane przez ochronną warstwę ozonową. Promieniowanie docierające do powierzchni Ziemi dzielimy na krótkie, czyli UVB (290–320 nm) i długie, tj. UVA (320–400 nm).

Przez wiele lat za główną przyczynę wszystkich zmian posłonecznych uważano promieniowanie UVB. Obecnie wiadomo, że za znaczną część z nich odpowiedzialne jest promieniowanie UVA. Ryzyko niekorzystnego działania promieniowania UVA zwiększa się u osób często i długo opalających się na słońcu lub w solariach.

Promieniowanie UVA stanowi ponad 90% spektrum UV w widmie słonecznym. Na jego działanie jesteśmy narażeni przez cały rok. Przenika ono przez szyby okienne, chmury, cienką odzież, a także penetruje przez filtry chroniące przed UVB. Docie-ra aż do skóry właściwej, podczas gdy promieniowanie UVB w ponad 90% jest pochłaniane przez warstwę rogową skóry i głównie tam oddziałuje na komórki skóry.



Promieniowanie UVB jest niezbędne do wytwarzania w skórze witaminy D3, niezbędnej do prawidłowej gospo-darki wapniowej. Do jej syntezy wystarczają jednak minimalne, do 10 minut dziennie, ekspozycje na słońce. Małe dzieci otrzymują odpowiednią dawkę tej witaminy w diecie. Długie przebywanie na słońcu bez odpowiedniej ochrony jest bardzo szkodliwe, zwłaszcza dla małych dzieci, gdyż ich skóra posiada słabsze własności ochronne, a oparzenia słoneczne w tym okresie są głównym czynnikiem ryzyka rozwoju najgroźniejszego nowotworu skóry, czerniaka złośliwego.

Zmiany w skórze wywołane promieniowaniem UV

Do powstawania zmian posłonecznych wystarczają nawet krótkotrwałe, ale częste ekspozycje na promieniowanie ultra-fioletowe. Już niewielkie codzienne dawki UVA powodują pogrubienie warstwy rogowej i całego naskórka oraz degenerację włókien kolagenu i elastyny.

Przewlekłe działanie promieniowania ultrafioletowego powoduje powstawanie w skórze wielu zmian – wiele z nich widać już na pierwszy rzut oka. Staje się ona sucha, ziemista, pojawiają się drobne zmarszczki i liczne grube bruzdy. Ponadto częściej występują teleangiektazje (rozszerzenia naczyniowe, popularnie nazywane „pajączkami”) oraz nierównomierna pigmentacja – ciemne piegi i plamy barwnikowe. W skórze uszkodzonej światłem słonecznym naczynia krwionośne są rozszerzone i kręte, często powstają na niej wybroczyny. Skóra ma mniejsze zdolności do gojenia ran, charakteryzuje się większą kruchością i wrażliwością. W ostatnich latach – w związku ze wzrostem ekspozycji na naturalne promieniowanie ultrafioletowe (słońce) i nadmierne korzystanie ze sztucznych źródeł promieniowania UV (solaria), coraz częściej w praktyce dermatologicznej jest spotykany problem słonecznego starzenia się skóry oraz zmian przednowotworowych i nowotworowych.

Zmiany powstające w skórze pod wpływem promieniowania ultrafioletowego można podzielić na ostre i przewlekłe:



Rumień posłoneczny

Najczęstszym bezpośrednim efektem działania promieniowania słonecznego na skórę jest rumień posłoneczny, widocz-ny jako zaczerwienienie skóry. Każda postać rumienia jest oparzeniem, czyli zjawiskiem niekorzystnym dla skóry. Wprawdzie zazwyczaj powstaje on pod wpływem promieniowania rumieniotwórczego, czyli UVB, wiadomo jednak, że promieniowanie UVA w odpowiednio dużej dawce może wzmocnić i zintensyfikować odczyny rumieniowe. Do powstania oparzenia skóry wystarczy nawet krótka ekspozycja na promieniowanie słoneczne lub solarium.

Nasilenie rumienia występującego na skórze w wyniku działania słońca zależy od zawartości barwnika skóry – melaniny i od grubości skóry, a także od czynników środowiskowych: pory roku, pory dnia, szerokości geograficznej, wysokości nad poziomem morza, które warunkują natężenie promieniowania UVB w widmie słonecznym.

Opalenizna

Kolejną reakcją skóry na działanie promieni UV jest opalenizna, czyli opóźniona, pojawiająca się po około 72 godzinach, hyperpigmentacja skóry. Jej powstawanie zależy głównie od UVB, w mniejszym stopniu od UVA. Opalenizna jest reakcją obronną na niekorzystne działanie słońca. Promieniowanie ultrafioletowe pobudza melanogenezę – proces, w którym powstaje melanina, główny barwnik skóry. Jego natężenie w dużym stopniu zależy od fototypu skóry. Melanina powstae w melanocytach – specjalnych komórkach, które znajdują się w najgłębszej, podstawnej warstwie naskórka. Następnie jest przekazywana do komórek naskórka w specjalnych „zbiorniczkach” – melanosomach. Pod wpływem odpowiedniego bodźca – mogą być to skłonności genetyczne, hormony lub czynniki zewnętrzne, na przykład promieniowanie UV – melanina zostaje uwolniona do komórki. Gromadzi się w komórkach między jądrem komórkowym zawierającym DNA a powierzchnią komórki zwróconą do światła. W ten sposób w pewnym stopniu melanina chroni DNA przed uszkodzeniami powodowanymi przez promieniowanie ultrafioletowe. W wyniku procesu odnowy komórkowej komórki z melaniną są zastępowane przez nowe komórki, które „wypychają” starsze na powierzchnię naskórka.

Gdy dotrą one do zewnętrznej, rogowej warstwy naskórka obumierają i ulegają stałemu, stopniowemu procesowi złuszczania. Same cząsteczki melaniny są bardzo trwałe i stabilne, ale w wyniku procesu złuszczania są usuwane wraz z martwymi komórkami naskórka, dlatego z czasem opalenizna blednie.



Fotodermatozy

Istnieje szereg chorób, zarówno wrodzonych, jak i nabytych, w których nawet niewielka ekspozycja na promieniowanie UV może powodować ostre odczyny zapalne lub wywoływać wykwity chorobowe. Należą do nich bielactwo – choroba polegająca na braku melaniny, która daje naturalną ochronę i dlatego skóra bardzo łatwo ulega poparzeniom; różne schorzenia metaboliczne (np. porfirie), toczeń rumieniowaty, a także fotodermatozy – choroby związane z nadwrażliwością na światło. Niektóre choroby skóry mogą ulegać zaostrzeniu pod wpływem promieniowania słonecznego, np.: trądzik różo-waty, łojotokowe zapalenie skóry, łuszczyca i atopowe zapalenie skóry.

Klasycznym przykładem bardzo ciężkiej – ale na szczęście rzadkiej – fotodermatozy jest skóra pergaminowa i barwnikowa. Jest to dziedziczna choroba związana z defektem enzymu odpowiedzialnego za naprawę DNA uszkodzonego promieniami UV. Charakterystyczny objaw tego schorzenia to silna nadwrażliwość na promienie ultrafioletowe, które powodują powstawanie nowotworów, nawet we wczesnym dzieciństwie. Dlatego w tej chorobie konieczna jest całkowita ochrona przed światłem.

Najczęstszą fotodermatozą są wielopostaciowe osutki świetlne, które występują u bardzo wielu osób – szacuje się, że schorzenie to dotyka nawet 10–20% populacji. Charakteryzuje się ona występowaniem rumieni, grudek i pęcherzyków, często bardzo swędzących, które pojawiają się przy pierwszej ekspozycji na słońce. Choroba zazwyczaj rozpoczyna się w dzieciństwie i z reguły nawraca każdej wiosny przy pierwszej ekspozycji na światło.

Odczyny fototoksyczne i fotoalergiczne

Odczyny powstające w wyniku współdziałania światła słonecznego i substancji światłouczulających, które są zawarte w niektórych lekach, kosmetykach, a nawet w roślinach. Często wyglądają jak oparzenia słoneczne i pozostawiają długotrwałe przebarwienia.

Ostuda (melasma)

Najczęstsze przebarwienie, pojawiające się zazwyczaj na twarzy u kobiet, głównie młodych. Częściej występuje w krajach o dużym nasłonecznieniu – np. w rejonie Morza Śródziemnego – i ulega nasileniu w okresach dużego nasłonecznienia. Jej powstawanie prawdopodobnie jest związane z interakcją promieni UV i melanocytów pobudzonych przez hormony (estrogeny i progesteron). Dlatego ostuda najczęściej dotyka kobiet mających podwyższony poziom hormonów – w ciąży lub stosujących doustną antykoncepcję.

Fotostarzenie się skóry

Proces nazywany także starzeniem zewnątrzpochodnym lub fotozależnym, w odróżnieniu od procesu fizjologicznego, związanego z genetycznymi i hormonalnymi procesami starzenia się skóry. Początkowo uważano, że główną rolę odgrywa w nim promieniowanie UVB. Obecnie wiadomo, że zarówno UVA, jak i UVB powodują wiele degeneracyjnych zmian w skórze, działają rakotwórczo oraz immunosupresyjnie, czyli hamują wytwarzanie przeciwciał i komórek odpornościowych.Promieniowanie UV działa na skórę także pośrednio: stymuluje powstawanie większej ilości wolnych rodników w skórze – niezwykle aktywnych cząsteczek tlenu. Pogarszają one stan skóry i przyspieszają jej starzenie, między innymi poprzez nadmierne uaktywnianie enzymów niszczących włókna kolagenowe i elastynowe tkanki łącznej, które są odpowiedzialne za elastyczność i jędrność skóry.
Długoterminowe efekty działania promieniowania UV kumulują się i są widoczne dopiero po wielu latach. Skóra z czasem staje się pogrubiała, szorstka, traci swoją elastyczność, pojawiają się w niej głębokie zmarszczki i bruzdy, a także przebarwienia i odbarwienia. Ponadto jest mało sprężysta, sucha i szorstka, często z rozszerzonymi naczyniami krwionośnymi (teleangiektazjami). Wolno regeneruje się, a mikrourazy słabo się goją.

Zmiany kliniczne w skórze regularnie eksponowanej na promieniowanie słoneczne:

• Drobne zmarszczki
• Głębokie bruzdy
• Wiotkość skóry
• Nierówność i chropowatość powierzchni
• Nierównomierne zabarwienie skóry
• Punktowe odbarwienia
• Teleangiektazje
• Wybroczyny
• Prosaki
• Zaskórniki posłoneczne
• Przerost gruczołów łojowych
• Przebarwione brodawki łojotokowe
• Rogowacenie słoneczne
• Nowotwory skóry: rak podstawnokomórkowy i kolczystokomórkowy

Wpływ promienia ultrafioletowego na DNA

Promieniowanie UV wywiera duży wpływ na DNA. Pod wpływem promieniowania UVA w skórze powstają wolne rodniki, które następnie mogą uszkadzać DNA komórkowe. Natomiast główny mechanizm działania UVB polega na bezpośrednim uszkadzaniu DNA komórki i wywoływaniu jego mutacji. Dzięki temu, że w zdrowym organizmie sprawnie funkcjonują mechanizmy naprawcze, często dochodzi do samoistnej śmierci komórek (apoptozy), w których doszło do poważnych mutacji w obrębie DNA. Jest to mechanizm korzystny, gdyż dzięki temu nie dochodzi do rozszerzania się tej mutacji i rozrostu zmutowanych komórek, co mogłoby prowadzić do rozwoju nowotworu.Jednak jeśli skóra często jest eksponowana na słońce, dochodzi do kumulacji mutacji w obrębie DNA. W miarę upływu lat doprowadzają one do przekształcenia komórki w komórkę nowotworową, co w efekcie może stać się przyczyną wystąpienia zmian przednowotworowych, głównie typu rogowacenia słonecznego i niebarwnikowych nowotworów skóry: raka podstawnokomórkowego i kolczystokomórkowego.
Na zachorowanie na nowotwory skórne najbardziej są narażone osoby:

• mające jasną karnację (mają niewiele melaniny, dającej naturalną ochronę przed promieniowaniem UV),
• często i długo przebywające na słońcu lub korzystające z solariów.

Ochrona przeciwsłoneczna

Staranna ochrona przeciwsłoneczna przez całe życie jest konieczna, jeśli chce się zachować na długie lata piękną i zdrową skórę. Promieniowanie UV nie tylko stanowi poważne ryzyko dla prawidłowego funkcjonowania mechanizmów skórnych, ale także sprawia, że skóra starzeje się szybciej. Prawidłową ochronę przeciwsłoneczną powinni stosować wszyscy – nie tylko pacjenci z nadwrażliwością na światło, ale również osoby zdrowe. Wysokość współczynnika chroniącego przed promieniowaniem należy dostosować do typu skóry oraz tego, czy skóra była już eksponowana na słońce.



Szczególnej ochrony – prócz schorzeń związanych z nadwrażliwością na światło – wymaga skóra osób z bardzo jasną karnacją oraz skóra dzieci.

Ochrona przed słońcem małych dzieci

Skóra małych dzieci różni się od skóry dorosłego – jest cieńsza oraz ma niedojrzałe mechanizmy obronne, także przed promieniowaniem UV – m.in. znajduje się w niej niewiele komórek produkujących melaninę.
To wszystko sprawia, że o wiele łatwiej ulega poparzeniom słonecznym, a szkody wywołane promieniowaniem UV są często nieodwracalne. Udowodniono naukowo, że oparzenia słoneczne w dzieciństwie są podstawowym czynnikiem ryzyka rozwoju czerniaka złośliwego.

Dlatego najmłodszych należy szczególnie chronić przed słońcem:

• niemowlęta i małe dzieci nie powinny w ogóle przebywać na słońcu. Ich skóra jest tak delikatna i niedojrzała, że już po kilku minutach może ulec poważnym oparzeniom. Dodatkowe niebezpieczeństwo: łatwiej niż dorośli i starsze dzieci ulegają one udarom.
• starsze dzieci powinny spędzać większość czasu w cieniu, jednak ich skóra powinna być dodatkowo specjalnie zabezpieczona przed działaniem promieniowania UV preparatami o wysokich współczynnikach ochrony. Wysokość wskaźnika ochrony jest uzależniona od wieku dziecka, jednak zawsze skóra dziecka powinna być smarowana grubo, dokładnie i odpowiednio często.

Schemat tostowania preparatów przeciwsłonecznych u dzieci:




Zewnętrzne preparaty chroniące przed światłem są jednymi z ważniejszych dermokosmetyków. Są stosowane w terapii chorób związanych z nadwrażliwością na światło, w prewencji oparzeń słonecznych oraz polecane jako produkty niezbędne do zachowania pięknej i zdrowej skóry.

Dr n. med. Anna Pura
Specjalista dermatologii i wenerologii